Suy dinh dưỡng ở trẻ em có nguy hiểm không? Hậu quả và cách phòng

Suy dinh dưỡng ở trẻ em có nguy hiểm, và mức độ nguy hiểm tăng dần theo thời gian kéo dài và độ nặng. Hậu quả suy dinh dưỡng không chỉ là bé gầy hay thấp hơn bạn cùng tuổi: bé dễ ốm, chậm phát triển trí não, và nếu nặng có thể đe dọa tính mạng. Phần lớn tổn hại có thể phòng ngừa được nếu ba mẹ theo dõi tăng trưởng đều đặn và cho bé ăn đúng từ sớm. Bài viết này tập trung vào các mức độ nguy hiểm, hậu quả ngắn hạn, dài hạn và cách phòng ngừa theo từng giai đoạn.

Suy dinh dưỡng ở trẻ gồm những dạng nào?

Để hiểu mức độ nguy hiểm, trước hết mẹ cần biết suy dinh dưỡng không chỉ có một dạng. Theo cách phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bác sĩ dựa vào cân nặng, chiều cao và tuổi của bé, so với chuẩn tăng trưởng, để xác định bé thuộc dạng nào.

Mỗi dạng còn được chia mức vừa và nặng dựa trên khoảng cách so với chuẩn. Mẹ không cần tự tính, chỉ cần đưa bé cân đo định kỳ và hỏi nhân viên y tế cách đọc biểu đồ tăng trưởng. Phần nhận biết dấu hiệu chi tiết và cách chăm sóc bé đã suy dinh dưỡng, mẹ xem bài trẻ suy dinh dưỡng: cách nhận biết và chăm sóc.

Mức độ nguy hiểm theo từng tình trạng

Không phải bé suy dinh dưỡng nào cũng nguy kịch, nhưng mọi mức độ đều cần được can thiệp. Bảng sau giúp mẹ hình dung tình trạng nào cần theo dõi tại nhà, tình trạng nào phải đi khám ngay.

Hậu quả suy dinh dưỡng trước mắt

Suy giảm sức đề kháng và vòng xoắn bệnh tật

Khi thiếu năng lượng, đạm và vi chất, hệ miễn dịch của bé hoạt động kém. Bé dễ mắc tiêu chảy, viêm đường hô hấp, viêm tai, và mỗi đợt bệnh thường nặng hơn, kéo dài hơn. Trong lúc ốm, bé ăn kém, hấp thu kém, lại tiêu hao nhiều năng lượng, nên tình trạng dinh dưỡng càng sụt. Đây là vòng xoắn bệnh tật và suy dinh dưỡng mà nhiều gia đình gặp phải.

WHO cho biết suy dinh dưỡng có liên quan đến một tỷ lệ đáng kể các ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới, chủ yếu vì làm các bệnh nhiễm trùng thông thường trở nên nặng hơn.

Hậu quả của thiếu vi chất

• Thiếu sắt: thiếu máu, da xanh, mệt mỏi, kém tập trung, chậm phát triển nhận thức.
• Thiếu vitamin A: giảm sức đề kháng, khô mắt, quáng gà; thiếu nặng có thể tổn thương mắt.
• Thiếu kẽm: biếng ăn, chậm lớn, dễ tiêu chảy kéo dài.
• Thiếu vitamin D và canxi: ảnh hưởng xương, chậm mọc răng, quấy khóc, ngủ không yên.
• Thiếu i-ốt: ảnh hưởng phát triển trí tuệ, nhất là khi xảy ra từ trong bào thai.

Chậm phát triển vận động và tâm lý

Bé suy dinh dưỡng thường ít vận động, chậm biết lật, ngồi, đi, ít chơi và ít tương tác. Bé hay quấy, dễ cáu, ngủ không sâu. Những điều này lại làm giảm cơ hội học hỏi trong giai đoạn não bộ đang phát triển nhanh.

Hậu quả lâu dài khi trưởng thành

Điều khiến suy dinh dưỡng đáng lo nhất là những hậu quả kéo dài, có khi không thấy rõ ngay.

1. Chiều cao khó bù đắp: thấp còi kéo dài trong những năm đầu đời thường khó phục hồi hoàn toàn khi bé lớn, ảnh hưởng đến chiều cao trưởng thành.
2. Học tập và nhận thức: não bộ phát triển mạnh nhất trong những năm đầu. Thiếu dinh dưỡng giai đoạn này có thể ảnh hưởng khả năng tập trung, ghi nhớ và kết quả học tập về sau.
3. Sức khỏe khi trưởng thành: nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ từng suy dinh dưỡng sớm, rồi tăng cân quá nhanh về sau, có nguy cơ cao hơn với béo phì, tiểu đường, bệnh tim mạch.
4. Thế hệ tiếp theo: bé gái thấp còi khi lớn lên và mang thai có nguy cơ sinh con nhẹ cân cao hơn, tạo vòng lặp giữa các thế hệ.

Phòng ngừa suy dinh dưỡng theo từng giai đoạn

Các tổ chức y tế đều nhấn mạnh giai đoạn từ khi mang thai đến khi bé 2 tuổi là “cửa sổ vàng” để phòng suy dinh dưỡng. Dưới đây là những việc ba mẹ có thể làm ở mỗi chặng.

Những thói quen phòng ngừa hằng ngày

• Mỗi bữa ăn dặm có đủ tinh bột, đạm, chất béo và rau quả. Dầu mỡ là thành phần cần thiết, không nên bỏ.
• Ưu tiên nguồn sắt dễ hấp thu: thịt đỏ, gan, cá, trứng; kết hợp rau quả giàu vitamin C.
• Không cho bé uống nhiều nước ngọt, nước trái cây đóng hộp hay ăn vặt sát bữa chính.
• Rửa tay trước khi chế biến và trước khi cho bé ăn; dùng nước sạch, thức ăn nấu chín.
• Tiêm chủng đầy đủ và tham gia các chương trình bổ sung vitamin A, tẩy giun theo hướng dẫn của y tế địa phương.
• Khi bé ốm, tiếp tục cho bú và ăn món mềm, chia nhiều bữa nhỏ; sau khi khỏi, cho bé ăn thêm một bữa trong vài tuần để bù lại.

Mẹ có thể tham khảo thêm chế độ dinh dưỡng cho trẻ 1 đến 3 tuổi và tháp dinh dưỡng cho trẻ 1 tuổi để lên thực đơn cân đối. Nếu bé lười ăn kéo dài, các cách khắc phục chứng biếng ăn sẽ hữu ích.

Khi nào cần đưa bé đi khám?

Đừng chờ đến khi bé gầy rõ mới đi khám. Mẹ nên đưa bé đến bác sĩ nhi hoặc chuyên khoa dinh dưỡng khi:

• Cân nặng đứng yên hoặc giảm trong 2–3 tháng liên tiếp, đường tăng trưởng đi ngang hoặc tụt xuống.
• Bé thấp hơn rõ rệt so với bạn cùng tuổi, chiều cao tăng rất chậm.
• Da xanh, niêm mạc nhợt, mệt mỏi, hay ốm, ốm lâu khỏi.
• Bé biếng ăn kéo dài, nôn trớ nhiều, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài.
• Bé chậm đạt các mốc vận động, ngôn ngữ so với tuổi.

Đưa bé đi cấp cứu ngay nếu bé rất gầy, phù chân, lừ đừ, bỏ ăn uống hoàn toàn, khó thở hoặc có dấu hiệu mất nước như khóc không có nước mắt, ít đi tiểu.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ suy dinh dưỡng có phục hồi được không?

Phần lớn trường hợp phát hiện sớm có thể phục hồi tốt cân nặng và sức khỏe. Thấp còi kéo dài thì khó bù đắp hoàn toàn chiều cao, vì vậy phát hiện và can thiệp sớm rất quan trọng.

Bé bụ bẫm có thể bị suy dinh dưỡng không?

Có. Bé có cân nặng bình thường, thậm chí thừa cân, vẫn có thể thiếu vi chất như sắt, vitamin D nếu chế độ ăn thiếu đa dạng.

Có nên tự mua thuốc bổ, men tiêu hóa cho bé gầy?

Không nên tự ý dùng. Mẹ cần đưa bé đi khám để tìm nguyên nhân, bác sĩ sẽ chỉ định bổ sung gì, liều bao nhiêu nếu thật sự cần.

Bao lâu nên cân đo cho bé một lần?

Dưới 2 tuổi, nên cân đo hằng tháng; từ 2 tuổi trở lên có thể vài tháng một lần. Ghi kết quả vào biểu đồ tăng trưởng để thấy xu hướng.

Suy dinh dưỡng nguy hiểm nhưng không đến đột ngột. Theo dõi tăng trưởng đều đặn, cho bé ăn đủ và đa dạng, giữ vệ sinh và đi khám khi đường tăng trưởng chững lại là những việc nhỏ giúp bé tránh được hậu quả lâu dài.