Trẻ suy dinh dưỡng: cách nhận biết sớm và chăm sóc đúng tại nhà

Trẻ suy dinh dưỡng là khi cơ thể bé không nhận đủ năng lượng, chất đạm và vi chất để lớn lên đúng nhịp. Dấu hiệu dễ thấy nhất là bé chậm tăng cân, đứng cân hoặc thấp hơn bạn cùng tuổi, nhưng nhiều trường hợp diễn ra âm thầm trong vài tháng. Cách chắc chắn nhất để phát hiện sớm là cân, đo bé đều đặn và đối chiếu với biểu đồ tăng trưởng. Bài viết dưới đây giúp mẹ biết cách tự theo dõi, chăm sóc bé tại nhà và nhận ra lúc nào cần đưa con đi khám.

Suy dinh dưỡng ở trẻ là gì?

Suy dinh dưỡng là tình trạng cơ thể thiếu hụt năng lượng và chất dinh dưỡng kéo dài, khiến bé không phát triển đúng tiềm năng về cân nặng, chiều cao và cả trí tuệ. Giai đoạn dễ bị ảnh hưởng nhất là từ trong bụng mẹ đến khoảng 2 tuổi, khi bé lớn rất nhanh và nhu cầu dinh dưỡng trên mỗi ký cân nặng cao hơn người lớn nhiều lần.

Mẹ cũng nên biết suy dinh dưỡng không chỉ là “gầy”. Một bé trông bụ bẫm vẫn có thể thiếu sắt, kẽm hoặc vitamin A, gọi là thiếu vi chất. Ngược lại, một bé nhỏ người nhưng tăng cân, tăng chiều cao đều theo đường cong của riêng mình thì thường là bình thường. Vì vậy, điều quan trọng là xu hướng tăng trưởng theo thời gian chứ không phải một con số tại một thời điểm.

Để hiểu sâu hơn về hậu quả lâu dài, mẹ có thể đọc thêm bài suy dinh dưỡng ở trẻ em có nguy hiểm không. Trong bài này, chúng ta tập trung vào việc nhận biết và chăm sóc.

Ba dạng suy dinh dưỡng thường gặp

Nhân viên y tế đánh giá suy dinh dưỡng bằng cách so số đo của bé với chuẩn tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), dựa theo tuổi và giới tính. Kết quả được biểu diễn bằng độ lệch chuẩn (SD). Khi chỉ số thấp hơn -2SD so với chuẩn, bé được xếp vào nhóm suy dinh dưỡng; thấp hơn -3SD là mức nặng.

Mẹ không cần tự tính độ lệch chuẩn. Phần lớn sổ theo dõi sức khỏe bà mẹ và trẻ em có in sẵn biểu đồ tăng trưởng, mẹ chỉ cần chấm điểm cân nặng mỗi tháng và nối lại thành đường. Đường đi lên song song với các đường chuẩn là tốt; đường nằm ngang hoặc đi xuống là tín hiệu cần chú ý.

Dấu hiệu nhận biết trẻ suy dinh dưỡng

Dấu hiệu về tăng trưởng

• Cân nặng không tăng trong 2 tháng liên tiếp (với bé dưới 2 tuổi), hoặc bị sụt cân.
• Đường cân nặng trên biểu đồ đi ngang, đi xuống hoặc rơi dần xuống các vạch thấp hơn.
• Bé thấp hơn rõ rệt so với bạn cùng tuổi, quần áo, giày dép rất lâu mới chật.
• Vòng cánh tay nhỏ, tay chân khẳng khiu, mông và đùi ít thịt.

Dấu hiệu trong sinh hoạt hằng ngày

• Bé biếng ăn kéo dài, ăn rất ít hoặc ngậm lâu, bữa ăn kéo dài nhưng lượng ăn không tăng.
• Hay ốm vặt, viêm đường hô hấp, tiêu chảy tái đi tái lại và lâu khỏi.
• Da khô, xanh xao, tóc thưa, mảnh, dễ gãy rụng, móng tay mỏng.
• Bé kém linh hoạt, ít chơi, dễ cáu hoặc mệt, chậm đạt các mốc lẫy, bò, đi so với tuổi.
• Ngủ không sâu giấc, hay quấy khóc. Những biểu hiện này có nhiều nguyên nhân, cần khám để biết chính xác.

Vì sao bé bị suy dinh dưỡng?

Thường không chỉ có một nguyên nhân. Mẹ có thể rà lại các nhóm lý do sau để tìm điểm cần cải thiện:

1. Ăn không đủ về lượng hoặc chất: bữa ăn loãng, chủ yếu là cháo trắng, nước rau, nước hầm xương; ít thịt, cá, trứng, dầu mỡ; số bữa trong ngày quá ít so với tuổi.
2. Ăn dặm chưa đúng thời điểm: cho ăn quá sớm khiến bé bú ít đi, hoặc quá muộn khiến bé thiếu năng lượng và sắt sau 6 tháng.
3. Bệnh lý: tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp tái diễn, nhiễm giun, bệnh tim, thận, tiêu hóa bẩm sinh làm bé mất chất hoặc hấp thu kém.
4. Yếu tố từ thai kỳ: sinh non, nhẹ cân lúc sinh khiến bé cần chăm sóc dinh dưỡng kỹ hơn trong những năm đầu.
5. Thói quen ăn uống: ép ăn, dỗ ăn bằng tivi, điện thoại, cho uống nhiều sữa hoặc nước ngọt sát bữa khiến bé không còn cảm giác đói.

Nếu bé biếng ăn là vấn đề chính, mẹ có thể tham khảo 9 cách khắc phục chứng biếng ăn ở trẻ để điều chỉnh không khí bữa ăn.

Cách theo dõi tăng trưởng của bé tại nhà

1. Cân đúng lịch: bé dưới 2 tuổi cân mỗi tháng một lần, bé 2 đến 5 tuổi khoảng 3 tháng một lần. Cân vào cùng thời điểm trong ngày, trước khi ăn, mặc quần áo mỏng.
2. Đo chiều dài, chiều cao: bé dưới 2 tuổi đo nằm, bé lớn hơn đo đứng sát tường, gót, mông, vai chạm tường.
3. Ghi vào biểu đồ: chấm điểm vào biểu đồ trong sổ theo dõi, nối các điểm để thấy xu hướng.
4. Ghi nhật ký ăn uống 3 ngày: khi thấy bé chậm tăng cân, ghi lại mọi thứ bé ăn, uống trong 3 ngày. Đây là thông tin rất có ích khi mang theo đi khám.
5. Mang sổ khi đi tiêm chủng, khám bệnh: để nhân viên y tế cùng đánh giá.

Chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ suy dinh dưỡng

Với suy dinh dưỡng nhẹ, ổn định, chế độ ăn được điều chỉnh tại nhà thường giúp bé bắt kịp đà tăng trưởng. Các nguyên tắc dưới đây dựa trên khuyến nghị chung của WHO và Viện Dinh dưỡng; với từng bé cụ thể, mẹ nên làm theo hướng dẫn của bác sĩ dinh dưỡng.

Bé dưới 6 tháng

• Bú mẹ hoàn toàn, bú theo nhu cầu cả ngày lẫn đêm, không cho uống thêm nước lọc, nước cháo.
• Kiểm tra lại tư thế ngậm bắt vú, số lần bú, số tã ướt mỗi ngày. Bé bú đủ thường đi tiểu nhiều lần, nước tiểu trong.
• Nếu mẹ ít sữa hoặc bé không tăng cân, cần được tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ hoặc dùng sữa công thức theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Bé từ 6 tháng trở lên

• Tiếp tục cho bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn nếu có thể.
• Mỗi bữa ăn dặm có đủ 4 nhóm: tinh bột, chất đạm (thịt, cá, trứng, đậu), chất béo (dầu ăn, mỡ) và rau quả.
• Tăng độ đặc của bột, cháo theo tuổi. Bát cháo loãng chủ yếu là nước nên rất ít năng lượng.
• Thêm một lượng nhỏ dầu ăn hoặc mỡ vào bát bột, cháo đã nấu để tăng năng lượng mà không làm bát ăn to hơn.
• Ưu tiên thực phẩm giàu sắt và kẽm: thịt bò, thịt lợn nạc, gan, lòng đỏ trứng, cá.
• Chia nhỏ bữa: thêm 1 đến 2 bữa phụ như sữa chua, chuối nghiền, khoai lang hấp tùy tuổi.
• Không thêm muối, đường, nước mắm, hạt nêm vào đồ ăn của bé dưới 1 tuổi; không dùng mật ong trước 12 tháng.

Thực đơn mẫu và lượng ăn theo nhóm chất cho bé từ 1 tuổi được trình bày chi tiết ở bài tháp dinh dưỡng cho trẻ 1 tuổi và chế độ dinh dưỡng cho trẻ 1 đến 3 tuổi.

Thói quen nên có

• Tiêm chủng đầy đủ, uống vitamin A và tẩy giun theo lịch, theo hướng dẫn của trạm y tế.
• Khi bé ốm, vẫn cho bú và ăn mềm, chia nhỏ bữa; sau khi khỏi bệnh, cho bé ăn thêm một bữa mỗi ngày trong khoảng hai tuần để bù lại.
• Cho bé ngủ đủ, vận động, chơi ngoài trời vào thời điểm mát mẻ.

Khi nào cần đưa bé đi khám?

Mẹ nên đưa bé đến khám tại khoa nhi hoặc khoa dinh dưỡng của bệnh viện khi gặp một trong các tình huống sau:

• Bé không tăng cân 2 tháng liền, sụt cân, hoặc đường tăng trưởng rơi xuống dưới vạch chuẩn.
• Bé biếng ăn kéo dài hơn 2 tuần, ăn gì cũng rất ít, mẹ đã điều chỉnh mà không cải thiện.
• Bé tiêu chảy kéo dài, nôn trớ nhiều, phân bất thường hoặc hay ốm liên tục.
• Bé chậm phát triển vận động, ngôn ngữ so với tuổi.

Các dấu hiệu cần đi viện ngay, không chờ đợi:

• Phù hai chân, phù mặt.
• Bé gầy rộc, mắt trũng, li bì, khó đánh thức, bỏ bú, bỏ ăn hoàn toàn.
• Tiêu chảy, nôn nhiều kèm khô môi, ít đi tiểu.
• Sốt cao, thở nhanh, co giật.

Khi đi khám, bác sĩ sẽ cân đo, hỏi kỹ chế độ ăn, tiền sử bệnh và có thể chỉ định xét nghiệm máu, phân để tìm nguyên nhân. Mẹ nhớ mang theo sổ theo dõi sức khỏe và nhật ký ăn uống của bé.

Câu hỏi thường gặp

Bé nhỏ người hơn bạn có phải là suy dinh dưỡng không?

Chưa chắc. Nếu bé tăng cân, tăng chiều cao đều đặn theo đường cong của riêng mình và vẫn nằm trong vùng bình thường trên biểu đồ, bé thường không bị suy dinh dưỡng. Đáng lo là khi đường tăng trưởng đi ngang hoặc đi xuống.

Cho bé uống nhiều sữa có giúp hết suy dinh dưỡng không?

Sữa là nguồn dinh dưỡng tốt nhưng uống quá nhiều, nhất là sát bữa, có thể khiến bé no và bỏ bữa chính. Bé từ 1 tuổi cần bữa ăn đa dạng, sữa chỉ là một phần. Lượng sữa phù hợp nên hỏi bác sĩ dinh dưỡng.

Nước hầm xương có bổ cho bé suy dinh dưỡng không?

Nước hầm xương chủ yếu là nước, rất ít đạm và canxi. Mẹ có thể dùng nước hầm để nấu cháo nhưng phải cho thêm thịt, cá, trứng xay nhuyễn vào bát ăn của bé.

Bé suy dinh dưỡng thấp còi có cải thiện được chiều cao không?

Can thiệp càng sớm, nhất là trước 2 tuổi, càng có cơ hội cải thiện. Sau giai đoạn này vẫn cần chăm sóc dinh dưỡng tốt, nhưng khả năng bắt kịp chiều cao sẽ hạn chế hơn. Vì vậy theo dõi tăng trưởng đều đặn là rất quan trọng.

Phát hiện sớm là chìa khóa để giúp trẻ suy dinh dưỡng phục hồi. Mẹ hãy cân đo bé đều đặn, ghi lại biểu đồ, cho bé ăn đủ chất theo tuổi và không ngần ngại đưa bé đi khám khi đường tăng trưởng chững lại. Mỗi thay đổi nhỏ trong bữa ăn hằng ngày đều góp phần giúp con lớn lên khỏe mạnh.