Vàng da sơ sinh là tình trạng da và lòng trắng mắt của bé có màu vàng do chất bilirubin tích tụ trong máu. Phần lớn trẻ sơ sinh có vàng da nhẹ trong tuần đầu và tự hết, gọi là vàng da sinh lý. Tuy nhiên, một số trường hợp là vàng da bệnh lý, nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể gây tổn thương não vĩnh viễn. Vì vậy, mẹ cần biết cách quan sát và nhận ra ngay những dấu hiệu phải đưa bé đi khám.
Tóm tắt nhanh
- Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh luôn là bất thường, cần báo bác sĩ ngay.
- Vàng da lan xuống bụng, tay chân, lòng bàn tay, bàn chân, hoặc bé bú kém, li bì cần đi khám trong ngày.
- Phân bạc màu (trắng, vàng nhạt như cứt cò) và nước tiểu sẫm màu là dấu hiệu khẩn, có thể liên quan đến bệnh gan mật.
- Không tắm nắng để chữa vàng da, không tự dùng thuốc, lá, nước thảo dược cho bé.
- Cho bú sớm và thường xuyên giúp bé đào thải bilirubin; điều trị chính tại bệnh viện là chiếu đèn.
Vàng da sơ sinh là gì?
Bilirubin là chất màu vàng sinh ra khi hồng cầu già bị phá hủy. Ở người lớn, gan xử lý bilirubin rồi thải ra ngoài qua phân. Trẻ sơ sinh có nhiều hồng cầu hơn, hồng cầu lại có đời sống ngắn hơn, trong khi gan còn non nên chưa xử lý kịp. Bilirubin vì thế tạm thời tăng lên, làm da và mắt bé ngả vàng.
Mức bilirubin tăng nhẹ thường không gây hại. Nhưng khi bilirubin tăng quá cao, nó có thể vượt qua hàng rào bảo vệ để vào não và gây ra tình trạng vàng da nhân (bệnh não do bilirubin), để lại di chứng nặng nề. Đây là lý do mọi trường hợp vàng da cần được theo dõi, dù đa số là lành tính.
Vàng da sinh lý và vàng da bệnh lý khác nhau thế nào?
| Đặc điểm | Vàng da sinh lý | Vàng da có thể bệnh lý |
|---|---|---|
| Thời điểm xuất hiện | Sau 24 giờ tuổi, thường ngày thứ 2 đến 3 | Trong 24 giờ đầu, hoặc xuất hiện trở lại sau khi đã hết |
| Mức độ | Vàng nhẹ ở mặt, ngực | Vàng đậm, lan nhanh xuống bụng, đùi, tay chân, lòng bàn tay, bàn chân |
| Thời gian kéo dài | Giảm dần, thường hết sau 1 đến 2 tuần ở trẻ đủ tháng | Kéo dài quá 2 tuần ở trẻ đủ tháng hoặc quá 3 tuần ở trẻ sinh non |
| Tình trạng của bé | Bú tốt, ngủ ngoan, tỉnh táo khi thức | Bú kém, li bì, khó đánh thức, quấy khóc bất thường, sốt |
| Phân và nước tiểu | Phân vàng, nước tiểu trong hoặc vàng nhạt | Phân bạc màu, trắng, vàng nhạt; nước tiểu vàng sẫm |
Bảng trên chỉ giúp mẹ định hướng. Chỉ bác sĩ mới xác định được bé bị vàng da sinh lý hay bệnh lý, dựa vào khám và đo bilirubin qua da hoặc xét nghiệm máu. Các nguyên nhân và mức độ nguy hiểm của vàng da bệnh lý được giải thích kỹ trong bài vàng da bệnh lý ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không.
Những bé cần được theo dõi sát hơn
- Bé sinh non, sinh nhẹ cân.
- Bé có anh chị từng phải chiếu đèn vì vàng da.
- Mẹ và bé có khả năng bất đồng nhóm máu (ví dụ mẹ nhóm máu O hoặc Rh âm).
- Bé có bướu huyết thanh, tụ máu da đầu, bầm tím nhiều sau sinh.
- Bé bú chưa tốt, mẹ chưa xuống sữa, bé sụt cân nhiều trong những ngày đầu.
- Bé thiếu men G6PD hoặc gia đình có người thiếu men này.
Cách theo dõi vàng da cho bé tại nhà
Vàng da thường bắt đầu ở mặt rồi lan dần xuống ngực, bụng, chân. Càng lan xuống thấp, mức bilirubin thường càng cao. Mẹ kiểm tra cho bé mỗi ngày trong 2 tuần đầu theo các bước:
- Đưa bé đến nơi có ánh sáng ban ngày tự nhiên trong phòng, gần cửa sổ. Không đánh giá dưới đèn vàng hoặc ánh đèn huỳnh quang.
- Dùng ngón tay ấn nhẹ lên da trán, mũi hoặc ngực bé trong một hai giây rồi nhả ra.
- Quan sát vùng da vừa ấn. Da bình thường sẽ trắng hoặc hồng nhạt; nếu thấy màu vàng là bé đang vàng da.
- Lặp lại ở bụng, đùi, cẳng chân, lòng bàn tay, lòng bàn chân để xem vàng đã lan đến đâu.
- Xem lòng trắng mắt và nướu răng, đặc biệt với bé có làn da sẫm màu.
- Ghi lại kết quả, số lần bú, số tã ướt và màu phân mỗi ngày để mang theo khi tái khám.
Mẹo nhỏ: Mẹ nên giữ một tấm ảnh màu phân bình thường của bé (vàng tươi, vàng cam hoặc xanh) để so sánh. Nếu thấy phân nhạt dần về màu trắng, vàng nhạt như phấn, cần đưa bé đi khám ngay.
Bé sinh tại bệnh viện thường được kiểm tra vàng da trước khi xuất viện và được hẹn tái khám sau vài ngày. Mẹ đừng bỏ lỡ lịch hẹn này, vì vàng da thường rõ nhất vào ngày thứ 3 đến thứ 5, lúc nhiều bé đã về nhà.
Dấu hiệu phải đưa bé đi khám ngay
Lưu ý: Đưa bé đến cơ sở y tế có khoa nhi hoặc khoa sơ sinh ngay khi có một trong các dấu hiệu sau: vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh; vàng da lan xuống bụng, tay chân, lòng bàn tay, lòng bàn chân; vàng da tăng nhanh hoặc đậm dần; bé bỏ bú, bú yếu, li bì, ngủ nhiều khó đánh thức; bé khóc thét, ưỡn cong người, co giật; bé sốt; phân bạc màu hoặc nước tiểu vàng sẫm; vàng da kéo dài quá 2 tuần ở trẻ đủ tháng, quá 3 tuần ở trẻ sinh non.
Mẹ không nên chờ xem bé có tự đỡ không khi đã có các dấu hiệu trên. Với vàng da, thời gian rất quan trọng: bilirubin có thể tăng nhanh trong vài giờ, và điều trị sớm giúp ngăn ngừa tổn thương não. Riêng phân bạc màu kéo dài có thể là dấu hiệu của teo đường mật bẩm sinh, bệnh cần được phát hiện và phẫu thuật càng sớm càng tốt, lý tưởng trong 2 tháng đầu đời.
Điều trị vàng da sơ sinh tại bệnh viện
Tùy mức bilirubin, tuổi tính theo giờ và các yếu tố nguy cơ của bé, bác sĩ sẽ quyết định cách xử trí:
- Theo dõi và tăng cường bú: với vàng da nhẹ, bác sĩ hướng dẫn cho bú thường xuyên và hẹn đo lại bilirubin.
- Chiếu đèn (quang trị liệu): bé nằm dưới đèn ánh sáng xanh đặc biệt, được che mắt. Ánh sáng này biến đổi bilirubin để cơ thể thải ra dễ hơn qua nước tiểu và phân. Đây là phương pháp phổ biến, an toàn và hiệu quả.
- Thay máu: áp dụng khi bilirubin quá cao hoặc có dấu hiệu ảnh hưởng thần kinh, thực hiện tại đơn vị sơ sinh chuyên sâu.
- Điều trị nguyên nhân: nhiễm trùng, bệnh gan mật, suy giáp… được điều trị theo bệnh cụ thể.
Trong thời gian chiếu đèn, mẹ vẫn có thể cho con bú theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Bé có thể đi phân lỏng hơn, đó là cách cơ thể thải bilirubin.
Những điều nên và không nên làm khi bé vàng da
Nên làm
- Cho bé bú sớm ngay sau sinh và bú thường xuyên, khoảng 8 đến 12 lần mỗi ngày trong những ngày đầu. Sữa giúp bé đi phân nhiều hơn, từ đó thải bilirubin.
- Đánh thức bé để bú nếu bé ngủ quá 3 giờ trong những ngày đầu.
- Theo dõi số tã ướt và màu phân hằng ngày.
- Đi tái khám đúng lịch hẹn sau khi xuất viện.
- Báo bác sĩ nếu bé có tiền sử thiếu men G6PD; với bé thiếu men này, tránh để bé tiếp xúc với long não, băng phiến.
Không nên làm
- Không tắm nắng để chữa vàng da. Ánh nắng không đủ để hạ bilirubin một cách an toàn và hiệu quả, nhưng có thể làm bé bỏng nắng, mất nước, nhiễm lạnh hoặc bị nóng. Quan trọng hơn, tắm nắng khiến gia đình chủ quan và chậm đưa bé đi khám.
- Không tự cho bé uống thuốc, nước lá, nhân trần, thuốc nam hay bất kỳ sản phẩm nào để “giải độc gan”.
- Không cho bé uống thêm nước lọc, nước đường thay cho bú. Việc này không giúp giảm vàng da mà còn khiến bé bú ít đi.
- Không tự ý ngưng cho con bú khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.
Trong tháng đầu, việc thay tã thường xuyên cũng giúp mẹ dễ quan sát màu phân, màu nước tiểu của bé. Mẹ có thể xem thêm kinh nghiệm đóng bỉm cho trẻ sơ sinh để thay tã nhẹ nhàng, đúng cách cho bé. Nếu đang phân vân giữa các loại tã cho tháng đầu, bài tã dán và miếng lót sơ sinh: nên dùng loại nào sẽ giúp mẹ chọn loại dễ quan sát và dễ thay. Khi bé đã ổn định, mẹ cũng có thể đọc cách chọn size bỉm cho bé theo cân nặng để bỉm luôn vừa vặn.
Câu hỏi thường gặp
Vàng da sơ sinh bao lâu thì hết?
Vàng da sinh lý ở trẻ đủ tháng thường giảm dần và hết sau khoảng 1 đến 2 tuần, ở trẻ sinh non có thể lâu hơn. Nếu vàng da kéo dài quá 2 tuần ở trẻ đủ tháng hoặc quá 3 tuần ở trẻ sinh non, mẹ cần đưa bé đi khám.
Có nên phơi nắng cho bé để hết vàng da không?
Không. Tắm nắng không phải là cách điều trị vàng da và có thể gây hại cho bé. Khi thấy bé vàng da, mẹ cần cho bé đi khám để được đo bilirubin và điều trị bằng chiếu đèn nếu cần.
Bé bú mẹ bị vàng da có phải ngưng sữa mẹ không?
Phần lớn trường hợp mẹ vẫn tiếp tục cho bú, thậm chí cần cho bú nhiều hơn. Một số bé bú mẹ có vàng da kéo dài nhẹ, nhưng chỉ bác sĩ mới kết luận được sau khi khám và loại trừ nguyên nhân khác. Mẹ không tự ý ngưng sữa.
Chiếu đèn có hại cho bé không?
Chiếu đèn là phương pháp an toàn, được dùng rộng rãi cho trẻ sơ sinh. Bé được che mắt và theo dõi thân nhiệt, lượng nước trong suốt quá trình. Một số bé đi phân lỏng hơn hoặc nổi ban nhẹ, thường tự hết sau khi ngưng chiếu đèn.
Vàng da sơ sinh đa số lành tính, nhưng không được chủ quan. Mẹ hãy kiểm tra màu da bé mỗi ngày dưới ánh sáng tự nhiên, cho bé bú đủ, theo dõi màu phân và đưa bé đi khám ngay khi thấy vàng da sớm, lan rộng, kéo dài hoặc bé có biểu hiện mệt, bỏ bú.
Lưu ý: Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Mỗi bé có thể trạng khác nhau, khi có điều gì bất thường hoặc còn băn khoăn, mẹ hãy đưa bé đến cơ sở y tế để được thăm khám trực tiếp.
